ผลการปฏิรูปการศึกษาในทศวรรษแรก (พ.ศ.2542 – 2551)

Posted on 08/08/2010 Updated on 08/08/2010

เรียบเรียงจากข้อสรุปของสภาการศึกษาแห่งชาติ

ความสำเร็จมาก

• การขยายโอกาสทางการศึกษา12 ปี และ 15 ปี
• การจัดการศึกษาสำหรับผู้ด้อยโอกาส ผู้พิการ
• การศึกษาทางเลือก การจัดการศึกษาโดยครอบครัว สถานประกอบการ สถาบันศาสนา ฯลฯ
• การเพิ่มงบประมาณเพื่อการศึกษา
• การมีระบบการประกันคุณภาพการศึกษา

ความสำเร็จปานกลาง

• การปฏิรูปการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ
• การใช้แหล่งการเรียนรู้ ครูภูมิปัญญาไทย

ความล้มเหลว

• การผลิตและพัฒนาครู ผู้บริหาร
• วิทยฐานะครูและผู้บริหาร กับ ผลการเรียน ของผู้เรียนไม่สัมพันธ์กัน
• สื่อและเทคโนโลยี

เรื่องที่ล้มเหลว สร้างความแตกแยก และเสียเวลากับการปฏิรูปการศึกษา คือการปฏิรูปโครงสร้าง

รูปแบบการบริหารสถาบันอุดมศึกษาของไทย

Posted on 16/07/2010 Updated on 16/07/2010

สถาบันอุดมศึกษาเป็นสถานศึกษาที่ให้การศึกษาในระดับปริญญา มีวัตถุประสงค์ในการให้การศึกษา ส่งเสริมวิชาการและวิชาชีพขั้นสูง ทำการสอน ทำการวิจัย ให้บริการวิชาการแก่สังคม และทำนุบำรุงศิลปะและวัฒนธรรมของชาติ โดยทั่วไปแล้วจะจัดการศึกษาตั้งแต่ระดับปริญญาตรี โท และเอก ปัจจุบันสถาบันอุดมศึกษาในประเทศไทย สามารถแบ่งออกได้ 3 กลุ่มใหญ่ ได้แก่ สถาบันอุดมศึกษาของรัฐ สถาบันอุดมศึกษาเอกชน และสถาบันของรัฐในสังกัดอื่นๆ นอกเหนือไปจากกระทรวงศึกษาธิการ เมื่อพิจารณาเฉพาะสถาบันอุดมศึกษาของรัฐแล้วจะพบว่าเกิดกระแสการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการบริหารจากเดิมที่ได้การสนับสนุนงบประมาณแผ่นดินจากรัฐบาลในการดำเนินงาน มาสู่ความเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับที่ต้องพึ่งพาตนเองมากขึ้น และบทความชิ้นนี้เป็นการนำเสนอกระแสการเปลี่ยนแปลงที่ส่งผลกระทบต่อรูปแบบการบริหารสถาบันอุดมศึกษาของไทยในภาพรวม

สถาบันอุดมศึกษาหรือมหาวิทยาลัยนั้นถือว่าเป็นสถาบันที่สำคัญในสังคมไทย กล่าวคือเป็นสถานศึกษาที่มุ่งสร้างคนไทยให้มีความรู้ความสามารถ และแข่งขันได้ในสังคมโลกที่มีพลวัตรสูงเช่นปัจจุบัน การเปลี่ยนแปลงทั้งจากกระแสภายในประเทศและกระแสสังคมโลกทำให้มหาวิทยาลัยต้องปรับตัวและต้องปฏิบัติในสิ่งที่แตกต่างไปจากเดิม โดยเฉพาะความจำเป็นของมหาวิทยาลัยไทยในการจัดหารายได้ด้วยตนเองนอกเหนือไปจากเงินรายได้ที่ได้รับความสนับสนุนจากงบประมาณแผ่นดินของรัฐบาล อันเนื่องมากจากข้อจำกัดของการจัดทำงบประมาณของประเทศไทยที่มหาวิทยาลัยของรัฐต้องเสนอของบประมาณโดยแข่งขันกับส่วนราชการอื่นๆ ประกอบกับรายได้ที่มหาวิทยาลัยหามาได้ด้วยตนเองนั้น มหาวิทยาลัยสามารถบริหารจัดการภายใต้ระเบียบข้อบังคับของมหาวิทยาลัยอย่างเต็มที่ ซึ่งงบประมาณจากรัฐบาลและรายได้ต่างๆ ของมหาวิทยาลัยนั้นมีความสำคัญอย่างยิ่งในการผลักดันให้สามารถมีการดำเนินการตามนโยบายและบริหารงานตามความจำเป็นของมหาวิทยาลัยแต่ละแห่ง ด้วยเหตุนี้มหาวิทยาลัยจึงต้องกำหนดทิศทางในการพัฒนาโดยเฉพาะเรื่องต่างๆ ในการบริหารให้ชัดเจน

การบริหารสถาบันอุดมศึกษาในปัจจุบันอาจแบ่งได้ 2 รูปแบบ คือการบริหารแบบบริษัท (University – Company) และการบริหารที่เน้นสังคม (University – Society)

รูปแบบการบริหารทั้งสองรูปแบบมีแนวคิดที่แตกต่างกัน ซึ่งสามารถเปรียบเทียบกันได้ดังนี้ (UNESCO, Havana Conference อ้างถึงในมานิต บุญประเสริฐ และคณะ, 2550)

เมื่อพิจารณารูปแบบการบริหารสถาบันอุดมศึกษาของไทยในปัจจุบันเปรียบเทียบกับแนวความคิดที่กล่าวมาข้างต้นจะพบว่า ปัจจุบันสถาบันอุดมศึกษาทั้งของรัฐและเอกชนมีลักษณะเป็นการบูรณาการการรูปแบบการบริหารทั้งสองแนวความคิดมาใช้ เนื่องจากทั้งสองรูปแบบมีข้อดีและข้อเสียที่แตกต่างกันออกไป กล่าวคือ หากมหาวิทยาลัยให้ความสำคัญกับเรื่องต้นทุนและผลประโยชน์ในเชิงธุรกิจหรือรูปแบบบริษัท จะก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงที่เป็นทั้งผลบวกและผลลบ เช่น อาจารย์มหาวิทยาลัยให้ความสนใจกับผลตอบแทนทางการเงินทั้งในเรื่องสอนและการทำวิจัยซึ่งกระทบต่อจรรยาบรรณในฐานะนักวิชาการ และมีการสร้างหลักสูตรที่เน้นอาชีพมากขึ้นเพื่อตอบสนองความต้องการของคนในสังคม ทำให้มีผลกระทบต่อองค์ความรู้ด้านมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ รวมทั้งความรู้ในเชิงองค์รวม และความคิดแบบบูรณาการ ผลในเชิงบวกได้แก่การที่มหาวิทยาลัยมีรายได้เพิ่มขึ้นอันเนื่องมาจากความสามารถในการแข่งขันจะก่อให้เกิดการพัฒนามหาวิทยาลัยในหลายด้านทั้งในเรื่องวัสดุอุปกรณ์ ห้องปฏิบัติการ และสามารถให้ทุนนักศึกษาที่ขาดแคลนได้มากขึ้น มีการเจริญเติบโตของหลักสูตรด้านอาชีพมากขึ้น รวมถึงเป็นการขยายโอกาสความสามารถในการเข้าถึงการศึกษาระดับอุดมศึกษาของประชาชนทั่วไป

อย่างไรก็ดี แม้ว่าจะมีกระแสเปลี่ยนแปลงทำให้มหาวิทยาลัยต้องมีการพัฒนารูปแบบการบริหารไปสู่รูปแบบธุรกิจมากขึ้น ผู้บริหารสถาบันอุดมศึกษาและกระทรวงศึกษาธิการที่กำกับนโยบายการศึกษาของชาติ จะต้องร่วมกันพิจารณาว่าสถาบันอุดมศึกษาต้องปรับตัวเข้าสู่การแข่งขันในลักษณะเชิงการตลาดมากเพียงใด จึงจะสามารถรักษาบทบาทหน้าที่หลักของสถาบันอุดมศึกษาไว้ได้ และรูปแบบการบริหารสถาบันอุดมศึกษาควรมีความเป็นเอกชนหรือลักษณะบริษัทเท่าใด รัฐจะมีบทบาทอย่างไรในการกำหนดนโยบายเพื่อรักษาบทบาททางสังคมของสถาบันอุดมศึกษาไว้ให้ได้

เอกสารอ้างอิง

มานิต บุญประเสริฐ และคณะ. (2550). รายงานการวิจัยเรื่อง การพัฒนาภาวะผู้นำในระดับอุดมศึกษา. กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา.

การวิจัยเพื่อพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในสถาบันอุดมศึกษาเอกชน

Posted on 23/12/2009 Updated on 23/12/2009

บทนำ

สถาบันอุดมศึกษาเป็นสถานศึกษาที่ทำหน้าที่จัดการศึกษาในระดับปริญญา มีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมวิชาการและวิชาชีพขั้นสูง โดยทำการสอน การวิจัย ให้บริการวิชาการแก่สังคม และทำนุบำรุงศิลปะและวัฒนธรรมของชาติ โดยทั่วไปแล้วจะจัดการศึกษาตั้งแต่ระดับปริญญาตรี โท และเอก สถาบันอุดมศึกษาที่มีเอกชนเป็นเจ้าของไม่ว่าจะเป็นบุคคลหรือนิติบุคคลจะเรียกว่าสถาบันอุดมศึกษาเอกชน นอกจากนี้ยังมีมีสถาบันอุดมศึกษาประเภทอื่นๆ ได้แก่ สถาบันอุดมศึกษาของรัฐ และสถาบันของรัฐในสังกัดอื่นๆ นอกเหนือไปจากกระทรวงศึกษาธิการ

การบริหารงานสถาบันอุดมศึกษาเอกชนนั้นจะมีลักษณะเช่นเดียวกับสถาบันอุดมศึกษาของรัฐ กล่าวคือ มีสภาสถาบันที่มีหน้าที่วางนโยบาย กำกับควบคุม ดูแลกิจการและการทำงานของฝ่ายบริหาร โดยในฝ่ายบริหารนั้นมีอธิการบดีเป็นผู้บังคับบัญชาและรับผิดชอบการบริหารงานตามนโยบายที่สภาสถาบันได้มอบหมาย พร้อมทั้งมีคณะกรรมการการอุดมศึกษาทำหน้าที่ตรวจสอบมาตรฐานอีกชั้นหนึ่ง โดยมาตรฐานการดำเนินงานของสถาบันอุดมศึกษาเอกชนจะเป็นไปตามที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัติสถาบันอุดมศึกษาเอกชน พ.ศ.2546 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ.2550 และตามกฎหมายแม่ ได้แก่ พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2542 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ.2545 ในหมวด 5 ส่วนที่ 3 การบริหารและการจัดการศึกษาของเอกชน มาตรา 43 – 45 กล่าวโดยสรุปคือ สถาบันอุดมศึกษาเอกชนมีอิสระและความคล่องตัวในการดำเนินกิจการ สามารถพัฒนาระบบบริหารและการจัดการที่เป็นของตนเองภายใต้การกำกับดูแลของสภาสถาบัน และตามกฎหมายว่าด้วยสถาบันอุดมศึกษาเอกชน

ในด้านการบริหารงานบุคคลนั้น สถาบันอุดมศึกษามีอิสระและความคล่องตัวในการบริหารจัดการงานบุคคลเช่นเดียวกับบริษัทเอกชนทั่วไป แต่กิจการของสถาบันอุดมศึกษาเอกชนถูกกำหนดให้ไม่อยู่ภายใต้กฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองแรงงาน และกฎหมายว่าด้วยแรงงานสัมพันธ์ ทั้งนี้ ผู้ปฏิบัติงานของสถาบันอุดมศึกษาเอกชนต้องได้รับผลประโยชน์ตอบแทนไม่น้อยกว่าที่กำหนดไว้ในกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองแรงงาน(ม. 23 วรรคแรก พ.ร.บ.สถาบันอุดมศึกษาเอกชน พ.ศ. 2546 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ.2550) นั้นคือ คณาจารย์ พนักงานหรือเจ้าหน้าที่ในสถาบันอุดมศึกษาเอกชนจะได้รับการคุ้มครองและได้รับผลประโยชน์ตอบแทนไม่น้อยไปกว่าผู้ที่ทำงานรับเงินเดือนจากบริษัทเอกชนทั่วไป

ปัจจุบันสภาพการแข่งขันด้านการศึกษามีความเข้มข้นมากขึ้น ทั้งระหว่างสถาบันอุดมศึกษาเอกชนด้วยกัน และระหว่างสถาบันอุดมศึกษาเอกชนกับสถาบันอุดมศึกษาของรัฐ ซึ่งสถาบันอุดมศึกษาเอกชนทุกแห่งต่างพยายามที่จะพัฒนาตนเองให้มีความสามารถในการแข่งขัน และตัวบ่งชี้ที่สำคัญก็คือทรัพยากรมนุษย์ที่ปฏิบัติหน้าที่อยู่ในแต่ละแห่ง ซึ่งหากบุคคลกรเหล่านั้นสามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล ความสำเร็จของการดำเนินงานและจุดเด่นที่มีคุณภาพก็จะปรากฏขึ้นได้ ดังนั้นการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในสถาบันอุดมศึกษาเอกชนทุกระดับทั้งผู้บริหาร คณาจารย์ และเจ้าหน้าที่ จะเป็นการพัฒนาศักยภาพที่สำคัญประการหนึ่งของสถาบันอุดมศึกษาเอกชน และหากมองในแง่ความเป็นองค์กรธุรกิจแล้วจะถือได้ว่าทรัพยากรมนุษย์ในองค์กรเป็นทรัพยากรทุนที่สำคัญ และมีส่วนช่วยให้ธุรกิจสามารถดำเนินไปได้อย่างยั่งยืน

การวิจัยกับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์

โดยทั่วไปการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในองค์กรต่างๆ มักจะกระทำกันในลักษณะการฝึกอบรมเพิ่มพูนความรู้ ความสามารถ และเสริมสร้างทัศนคติที่ดี เพื่อก่อให้เกิดผลคือ บุคลากรสามารถปฏิบัติงานได้อย่างมีคุณภาพและประสบความสำเร็จตามที่องค์กรคาดหวัง และเมื่อกล่าวถึงการพัฒนาก็มักจะมีคำสำคัญตามมาอีกคำหนึ่งนั้นคือ ”การวิจัย” ซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญในการค้นพบข้อเท็จจริงและวิธีการพัฒนา ตลอดจนการแก้ปัญหาการดำเนินการต่างๆ ให้ลุล่วงไปด้วยดีและมีประสิทธิภาพ แต่ประเด็นเรื่องการวิจัยกับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์มักจะไม่ค่อยมีการกล่าวถึงเท่าที่ควรทั้งที่มีคำถามการวิจัยที่น่าสนใจอยู่มากมายซึ่งสามารถให้คำตอบที่จะใช้เป็นฐานความรู้สำคัญในการกำหนดแนวทางการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในองค์กรได้ เช่น

– ทำอย่างไรจะจูงใจพนักงานทำงานโดยไม่จำเป็นต้องขึ้นเงินเดือนประจำปี ?

– ทำอย่างไรจะทราบว่าพนักงานทำงานอย่างมีความสุขหรือไม่ในองค์กร ?

– ทำอย่างไรองค์กรจะทราบได้ว่าพนักงานที่ปฏิบัติงานเหมาะสมกับตำแหน่งงาน ?

– ทำอย่างไรพนักงานทุกคนจะมีพฤติกรรมเป็นไปตามความคาดหวังขององค์กรด้วยความเต็มใจ ?

ประเภทของการวิจัยที่อาจนำมาใช้เพื่อการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสถาบันอุดมศึกษาเอกชนนั้น ได้แก่

1. การวิจัยพื้นฐาน (Basic Research) เป็นการวิจัยโดยผู้เชี่ยวชาญในสาขาวิชาต่างๆ เช่น สังคมศาสตร์ วิทยาศาสตร์ เพื่อหาความรู้ใหม่และพัฒนาความรู้เฉพาะทาง ซึ่งการวิจัยประเภทนี้ผู้วิจัยมักเป็นคณาจารย์ในสถาบันอุดมศึกษา

2. การวิจัยสถาบัน (Institution Research) มุ่งศึกษาปัญหาที่เกี่ยวข้องโดยตรงของสถาบัน เพื่อให้ได้ข้อมูลสำหรับการวางแผน กำหนดนโยบายและการตัดสินใจดำเนินกิจกรรมเพื่อประโยชน์ในการสร้างความเข้าใจและการพัฒนากิจกรรมต่างๆ ของสถาบัน

3. การวิเคราะห์นโยบาย (Policy Analysis) เป็นกระบวนการวิจัยที่มุ่งหาความสัมพันธ์และประเมินค่าข้อมูลข่าวสารต่างๆ เพื่อเลือกใช้กลยุทธ์ในการบริหารงานด้านนโยบายของสถาบันอุดมศึกษา

4. การวิจัยประเมินผล (Evaluation Research) จัดทำขึ้นเพื่อศึกษาผลกระทบของการใช้ตัวแบบ วิธีการ หรือกลยุทธ์ ที่ได้จากการวิจัยประเภทอื่นๆ

การวิจัยทั้ง 4 ประเภทมีความสัมพันธ์ต่อเนื่องกันซึ่งจะนำไปสู่การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ได้ทั้งสิ้น

การวิจัยเพื่อพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในสถาบันอุดมศึกษาเอกชน

จากการพิจารณาความสัมพันธ์ และวิเคราะห์ผลงานวิจัยประเภทต่างๆ ที่ถูกนำมาใช้ประโยชน์ทางการบริหารจัดการและการพัฒนา รวมถึงคำนึงถึงข้อจำกัดเรื่องบประมาณและระยะเวลาที่ใช้ ประกอบกับประสิทธิภาพในการดำเนินการและการนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์ ผู้เขียนมีความเห็นว่า การวิจัยสถาบัน เป็นการวิจัยที่เหมาะสมแก่การนำไปใช้เพื่อการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในสถาบันอุดมศึกษา ด้วยเหตุผลต่อไปนี้

1. การวิจัยพื้นฐานมีธรรมชาติที่แตกต่างกันออกไปในแต่ละสาขาวิชา แม้ว่าสถาบันอุดมศึกษาเอกชนจะมีคณาจารย์ที่ทำวิจัยประเภทนี้อยู่แล้วเป็นส่วนใหญ่ แต่องค์ความรู้ที่ได้มักกระจัดกระจายไปตามสาขาวิชาหรือความเชี่ยวชาญของคณาจารย์ผู้ทำวิจัย ซึ่งบางครั้งไม่อาจนำมาใช้ประโยชน์ในทางการบริหารได้ จะมีบ้างก็ในกรณีที่การวิจัยนั้นเป็นการวิจัยในสาขาวิชาด้านการบริหารธุรกิจ รัฐศาสตร์หรือศาสตร์ทางการบริหารอื่นๆ

2. การวิเคราะห์เชิงนโยบายมักจะมีกรอบระยะเวลาที่ค่อนข้างยาว หรือผลการวิจัยที่ได้มีลักษณะเป็นนโยบายหรือแผนระยะยาว ประกอบกับนโยบายที่กำหนดขึ้นมักจะไม่ได้เกิดจากการวิจัยที่แท้จริง หากแต่เป็นความประสงค์หรือความมุ่งหมายของฝ่ายบริหารเสียส่วนใหญ่

3. การวิจัยประเมินผลมีลักษณะเป็นการศึกษาผลของสิ่งที่ได้ปฏิบัติไปแล้ว เพื่อให้ได้ข้อมูลย้อนกลับดังนั้นจึงใช้ระยะเวลานาน และอาจไม่ตรงกับวัตถุประสงค์ที่ต้องการ

4. การวิจัยสถาบันมีแนวคิดที่สำคัญซึ่งเหมาะสมกับการนำไปใช้ในการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ดังนี้

– เป็นการทำวิจัยภายในหน่วยงานหรือสถาบันเป็นการเฉพาะ

– เป็นการทำวิจัยตามขอบเขต ลักษณะ หน้าที่ โครงสร้างของงานหรือปัญหาที่เกิดขึ้นในแต่ละองค์กรหรือสถาบันนั้นๆ

– เป็นการทำวิจัยทั้งปัญหาเฉพาะหน้าที่หรือการที่จะวางนโยบายหรือแผนระยะยาวของสถาบัน

– ผลงานการวิจัยสถาบัน จะต้องนำมาแก้ไขปัญหาหรือกำหนดนโยบายหรือพัฒนาองค์กรหรือสถาบันนั้นๆ เท่านั้น แต่อาจนำไปเป็นแนวทางในการวิจัยสถาบันอื่นๆได้

– คณะผู้วิจัยเป็นนักวิจัย หรือ นักวิชาการ ที่สังกัดอยู่ภายในหน่วยงานหรือสถาบันนั้นๆ (เว้นแต่จะมีที่ปรึกษาจากภายนอกร่วมด้วยก็ได้)

– แนวคิดหรือเป้าหมายหลักของการวิจัยสถาบันก็คือ เพื่อให้บริหารนำข้อมูลหรือข้อค้นพบต่างๆ จากการวิจัยไปใช้ประกอบในการแก้ปัญหา กำหนดนโยบายพัฒนาสถาบันหรือตัดสินใจในภาวการณ์ที่คับขัน เป็นต้น

จากแนวคิดข้างต้น การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในสถาบันอุดมศึกษาเอกชนซึ่งมีความคล่องตัวในการบริหารจัดการทุกด้านโดยอาศัยการวิจัยเป็นฐานนั้น จะเป็นการเพิ่มศักยภาพของหน่วยงานอย่างแท้จริง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการวิจัยสถาบันที่สามารถแก้ปัญหาและสร้างความรู้ใหม่เพื่อการดำเนินงานภายในสถาบันได้ อย่างไรก็ดีแม้การวิจัยจะเป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์และมีคุณค่า แต่ก็มีข้อจำกัดบางประการอยู่บ้าง เช่น การที่ผู้บริหาร คณาจารย์หรือเจ้าหน้าที่บางส่วนเกิดความไม่เข้าใจและสงสัยว่างานวิจัยคืออะไร หรือเกิดข้อสงสัยในการนำผลการวิจัยไปปฏิบัติ จึงควรต้องมีการศึกษาและทำความเข้าใจเรื่องการวิจัยให้แก่บุคลากรทุกระดับ เพื่อให้การวิจัยเกิดประโยชน์อย่างแท้จริง

บรรณานุกรม

กระทรวงศึกษาธิการ. (2545). พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2)  พ.ศ. 2545. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์.

เทียนฉาย กีระนันท์. (2544). สังคมศาสตร์การวิจัย. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ: คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

พยอม วงศ์สารศรี. (2545). การบริหารทรัพยากรมนุษย์. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สุภา.

สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา. (2551). พระราชบัญญัติสถาบันอุดมศึกษาเอกชน พ.ศ. 2546 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ.2550. กรุงเทพฯ: AU PRESS.

สำนักวิจัยสถาบันและประเมินผล มหาวิทยาลัยกรุงเทพ. (2549). การวิจัยสถาบัน. [ออนไลน์].เข้าถึงได้จาก: http://ireo.bu.ac.th/1html_81.html (วันที่ค้นข้อมูล 1 กุมภาพันธ์ 2552).